انواع دریچه‌های هوا و نکات طلایی در انتخاب آن‌ها

2.1 دریچه‌های سقفی چهارطرفه

یکی از رایج‌ترین دریچه‌ها برای توزیع هوای رفت در سقف‌ها، دریچه سقفی چهارطرفه (Four-way Ceiling Diffuser) است. این دریچه معمولاً شکل مربعی یا مستطیلی دارد و به گونه‌ای طراحی شده که هوا را به چهار جهت در سطح سقف پخش کند. دریچه‌های سقفی چهارطرفه به دلیل توزیع یکنواخت هوا در تمامی جهت‌ها برای فضاهای وسیع و اتاق‌هایی با چیدمان باز بسیار مناسب‌اند. به عنوان مثال، در دفاتر کار باز، فروشگاه‌ها یا لابی ساختمان‌ها از این نوع دریچه در مرکز سقف یا نقاط مختلف سقف کاذب استفاده می‌شود تا هوای سرد یا گرم را به‌طور متوازن در فضا پخش کند. این دریچه‌ها معمولاً در ابعاد استاندارد (مثلاً ۳۰×۳۰ سانتیمتر تا ۶۰×۶۰) تولید می‌شوند تا در تایل‌های سقف کاذب جای‌گذاری شوند.

________________________

مزیت اصلی آن‌ها اختلاط سریع هوا با هوای اتاق و جلوگیری از ایجاد لایه‌های دمایی است؛ به گونه‌ای که اختلاف دما در نقاط مختلف اتاق به حداقل برسد. دریچه سقفی چهارطرفه ممکن است با دمپر یا بدون دمپر عرضه شود. نوع دمپردار امکان تنظیم حجم هوای عبوری را فراهم می‌کند. کاربرد این دریچه بیشتر برای هوای رفت (تأمین) است، اما در صورت نیاز می‌توان از انواع مشبک چهارطرفه به عنوان دریچه برگشت در سقف نیز بهره برد. در انتخاب دریچه سقفی باید به ارتفاع سقف و فاصله پرتاب باد (Throw) توجه نمود تا جریان هوا به ناحیه‌ی اشغال‌شده (occupied zone) به صورت آرام و بدون ایجاد باد سرد برسد.

2.2 دریچه‌های خطی (اسلوت)

دریچه خطی یا اسلات (Linear Slot Diffuser) دسته‌ای از دریچه‌های مدرن و دکوراتیو هستند که به صورت یک شکاف یا چند شکاف باریک و طویل در سقف یا دیوار نصب می‌شوند. این دریچه‌ها بیشتر در طراحی‌های معماری مدرن به کار می‌روند که در آن زیبایی و یکپارچگی با سقف مورد تأکید است. دریچه‌های خطی عموماً از جنس آلومینیوم ساخته شده و به صورت ماژولار قابل امتداد به طول‌های بلند (چند متر) هستند. کاربرد اصلی آن‌ها تامین هوای رفت در فضاهای بزرگ مانند سالن‌های اداری، فروشگاه‌ها، لابی هتل‌ها و… است که هم ظاهر شکیل می‌خواهند و هم توزیع گسترده‌ی هوا. دریچه اسلوت می‌تواند یک‌شکافه، دوشکافه، … تا چند شکافه باشد. پهنای هر شکاف معمولاً حدود 1 تا 2 سانتیمتر است و با تیغه‌های داخلی می‌توان جهت دهش هوا از هر شکاف را تنظیم کرد. یک نکته‌ی مهم در استفاده از دریچه‌های خطی، لزوم به‌کارگیری پلنیوم‌باکس در پشت آن‌ها است. چون دریچه اسلات طول زیادی دارد، اگر هوا مستقیماً از کانال به یک نقطه‌ی آن وارد شود توزیع یکنواختی در طول دریچه نخواهد داشت.

________________________

پلنیوم باکس یک جعبه توزیع هواست که پشت دریچه خطی نصب می‌شود و هوای کانال را در تمام طول دریچه بطور مساوی پخش می‌کند. علاوه بر این، عایق صوتی داخل پلنیوم‌باکس به جذب صدای جریان هوا کمک کرده و از ایجاد نویز یا سوت کشیدن در دریچه خطی جلوگیری می‌کند. بنابراین توصیه می‌شود هنگام نصب دریچه‌های خطی طولانی حتماً از پلنیوم‌باکس استفاده شود. دریچه خطی قابلیت نصب در لبه‌ی دیوار نزدیک سقف یا در خود سقف را دارد و می‌تواند هوا را به صورت یکطرفه یا دوطرفه دمش کند (بسته به طراحی پره‌های داخلی). به لحاظ ظاهری، پس از نصب فقط یک شیار باریک دیده می‌شود که زیبایی معماری فضا را حفظ می‌کند. این نوع دریچه برای تأمین هوای سرد بسیار مناسب است، زیرا با القای زیاد (induction) هوای خنک را سریعا با هوای اتاق مخلوط می‌کند و مانع افتادن هوای سرد به پایین می‌شود. در کاربرد گرمایش نیز قابل استفاده است ولی معمولاً دریچه سقفی چهارطرفه برای گرمایش عملکرد بهتری دارد (هوای گرم را یکنواخت‌تر پخش می‌کند).

2.3 دریچه‌های مشبک و بازگشت هوا

دریچه مشبک (Eggcrate Grille) ظاهری شبیه شبکه‌های لانه‌زنبوری مربع‌شکل دارد و به دلیل سطح باز زیاد (معمولاً بیش از 90%)، افت فشار بسیار کمی ایجاد می‌کند. این ویژگی باعث شده دریچه‌های مشبک گزینه‌ی ایدئال برای هوای برگشت و اگزاست باشند، چون می‌توانند حجم هوای زیادی را با مقاومت کم عبور دهند. دریچه مشبک را هم در سقف و هم روی دیوار یا پانل‌های سقف کاذب می‌توان نصب کرد. بیشترین کاربرد آن در دهانه‌های برگشت هوای اتاق‌ها، لابی‌ها و به‌طور کلی ورودی‌های هوای برگشتی به سیستم تهویه است. هرچند که در صورت نیاز می‌توان از دریچه مشبک به عنوان دریچه رفت هم استفاده کرد، اما قابلیت جهت‌دهی جریان هوا در آن وجود ندارد (هوا را به صورت آزاد از خود عبور می‌دهد). دریچه‌های مشبک اغلب به صورت مربع یا مستطیل و از جنس آلومینیوم ساخته می‌شوند. برخی مدل‌ها دارای فیلتر هستند (معروف به دریچه بازگشت فیلتردار) که معمولاً در ورودی هوای برگشت فن‌کوئل‌ها یا هواسازهای کوچک استفاده می‌شود.

________________________

این دریچه‌ها یک فریم لولایی دارند که امکان دسترسی به فیلتر پشت دریچه را فراهم می‌کند. مزیت دریچه‌های مشبک در کنار افت فشار کم، صدای بسیار پایین آنهاست؛ زیرا ساختار شبکه‌ای مانع ایجاد هرگونه تونل باد یا سوت نمی‌شود. بنابراین برای فضاهای آرام مانند اتاق خواب، کتابخانه، بیمارستان و … دریچه مشبک انتخابی مناسب برای برگشت هوا است. نوع خاصی از دریچه‌های مشبک، دریچه مشبک مورب (با زاویه ۴۵ درجه) است که وقتی از پایین نگاه شود دید مستقیم به داخل کانال را مسدود می‌کند (برای زیبایی و جلوگیری از دیده شدن داخل کانال). به طور خلاصه، هر جا نیاز به ظرفیت عبور هوای زیاد با حداقل افت و صدا باشد، دریچه مشبک گزینه‌ی مطلوبی خواهد بود. این دریچه را معمولاً مستقیماً روی دهانه برگشت کانال یا روی بدنه دستگاهی مثل فن‌کوئل نصب می‌کنند. نصب آسان (اغلب با پیچ خودکار یا چفت) و قابلیت برداشتن جهت تمیزکاری از دیگر مزایای آن است.

2.4 دریچه‌های دیواری و کف

دریچه‌های دیواری عمدتاً برای هوای رفت در سیستم‌های داکت اسپلیت، کولر آبی یا بخاری به کار می‌روند که هوا را از دیوار به داخل فضا می‌دهند. این دریچه‌ها معمولاً دارای پره‌های قابل تنظیم هستند تا بتوان جهت جریان هوا را به بالا/پایین یا چپ/راست هدایت کرد (به آنها دریچه‌های دمپردار دیواری نیز می‌گویند). یک نوع متداول، دریچه دوطرفه دیواری است که دو ردیف پره‌ی افقی و عمودی دارد و امکان تنظیم در دو محور را می‌دهد. دریچه‌های یکطرفه هم فقط پره‌های افقی قابل تنظیم دارند. جنس اغلب این دریچه‌ها آلومینیومی است تا استحکام کافی داشته باشد.

کاربرد دریچه دیواری بیشتر در منازل مسکونی (سیستم کولر آبی یا گرمایش مرکزی) و فضاهایی است که امکان کانال‌کشی سقفی نبوده و دریچه روی دیوار جانبی نصب می‌شود. ارتفاع نصب آنها معمولاً بالا و نزدیک سقف است تا جریان هوای رفت پس از خروج ابتدا به سمت سقف رفته و سپس در فضا پخش شود.

________________________

علاوه بر دریچه‌های رفت، دریچه‌های برگشت دیواری هم وجود دارند که بدون پره متحرک یا با شبکه ۴۵ درجه ثابت هستند و در دیوار نزدیک کف نصب می‌شوند (مثلاً در سیستم‌های داکت اسپلیت برای برگشت هوای اتاق به دستگاه). نوع دیگری از دریچه‌ها، دریچه کف‌پوش (Floor Register) است که روی کف یا قرنیز نصب می‌شود. این دریچه‌ها بیشتر در سیستم‌های گرمایشی از کف یا در واحدهای مسکونی دوبلکس (برای توزیع هوای تهویه به طبقه پایین) به کار می‌روند. جنس دریچه کف معمولاً فلزی (چدن یا آلومینیوم) یا چوبی محکم است تا تحمل رفت‌وآمد روی آن را داشته باشد. دریچه‌های کف اغلب دمپردار هستند و قابلیت تنظیم یا بستن جریان هوا را دارند. البته استفاده از دریچه کف برای هوای سرد چندان رایج نیست چون می‌تواند باعث حس سرمای ناخوشایند در نزدیکی کف شود؛ اما برای گرمایش مناسب است چون هوای گرم از پایین به بالا می‌رود. در مجموع، انتخاب دریچه دیواری یا کف کاملاً وابسته به طراحی سیستم کانال‌کشی و معماری بنا است. در بسیاری موارد ممکن است ترکیبی از دریچه سقفی و دیواری در یک فضا به کار رود تا بهترین پوشش جریان حاصل شود.

2.5 دریچه‌های گرد و جت‌نازل

دریچه‌های گرد نیز از انواع پرکاربرد به‌شمار می‌آیند. یک نمونه رایج، دریچه گرد سقفی است که برای تأمین هوای رفت به صورت ۳۶۰ درجه (شبیه دریچه چهارطرفه ولی با پخش دایره‌ای) کاربرد دارد. دریچه‌های گرد سقفی ممکن است با پره‌های ثابت شعاعی (پرّه‌های مخروطی) یا به شکل صفحات مدور هم‌مرکز ساخته شوند. این دریچه‌ها معمولاً در سقف نصب شده و هوا را به‌صورت شعاعی در همه جهات توزیع می‌کنند. کاربرد آنها مشابه دریچه چهارطرفه است و بیشتر در فضاهای اداری، تجاری و سالن‌هایی با سقف بلند استفاده می‌شود. از مزایای دریچه گرد، اختلاط سریع هوا و زیبایی ظاهری آن است. برخی مدل‌های دریچه گرد قابلیت تنظیم الگوی پخش هوا را با جابجایی حلقه‌های داخلی دارند. نوع دیگری از دریچه‌های گرد، دریچه‌های دیسکی یا سونایی هستند که شکل یک صفحه‌ی مدور قابل تنظیم را دارند (اغلب پلاستیکی یا آلومینیومی) و در فضاهای کوچک مثل سرویس‌ها، سونا و استخرها به کار می‌روند. این دریچه‌ها با چرخاندن صفحه مرکزی، میزان بازشدگی (و در نتیجه دبی هوا) را تنظیم می‌کنند. مقاومت بالا در برابر رطوبت از ویژگی‌های دریچه‌های سونایی است.

________________________

اما دریچه جت‌نازل (Jet Nozzle) نوع خاصی از دریچه‌های گرد است که برای پرتاب هوا به فواصل دور طراحی شده است. جت‌نازل‌ها شبیه یک نازل گرد بزرگ هستند که می‌توان جهت آنها را تا حدودی تغییر داد. این دریچه‌ها در سالن‌های بسیار بزرگ، سوله‌های صنعتی، استخرها و ورزشگاه‌ها استفاده می‌شوند که نیاز است هوا را از دیواره‌ها یا سقف با فشار به وسط فضا پرتاب کنند. قابلیت پرتاب تا ۲۰ متر و بیشتر برای برخی مدل‌ها ذکر شده است. دریچه جت‌نازل به دلیل تمرکز جریان هوا ممکن است صدای بیشتری نسبت به دریچه‌های معمولی تولید کند، لذا عمدتاً در ارتفاع بالا نصب می‌شود تا صدای آن به ناحیه سکونت نرسد. جنس این دریچه‌ها معمولاً آلومینیوم با پوشش رنگ کوره‌ای است و پره‌های داخلی قابل تنظیم دارند. به طور خلاصه، در کاربردهای خاصی که نیاز به پرتاب طولانی هوا یا متمرکز کردن جریان باشد (مثل گرمایش سالن بلند)، جت‌نازل بهترین انتخاب است؛ در غیر اینصورت برای فضاهای معمولی، دریچه‌های سقفی چهارطرفه یا دیواری معمولی کفایت می‌کنند.

________________________

(نکته: علاوه بر موارد فوق، دریچه‌های دیگری نظیر دریچه بازدید برای دسترسی به شیرآلات یا فن‌کوئل، و دریچه‌های خاص ضدحریق یا ضدانفجار نیز وجود دارند که کاربرد تهویه مستقیم ندارند. تمرکز این مقاله بر دریچه‌های توزیع هوا بود.)