راهنمای کامل کانال‌کشی اتاق تمیزتر

کانال‌کشی اتاق تمیز به معنای طراحی و نصب مجاری هوای ویژه‌ای است که هوای فیلترشده را بدون آلودگی به فضای کلین‌روم می‌رسانند. برای این منظور از متریال‌های غیرمولد ذرات (مثل فولاد ضدزنگ یا PVC بهداشتی) استفاده می‌شود، تمام اتصالات با درزگیرهای مخصوص کاملاً آب‌بندی می‌شوند و سیستم به گونه‌ای طراحی می‌گردد که از نفوذ یا تجمع ذرات آلاینده جلوگیری شود. این اقدامات تضمین می‌کند که کلاس تمیزی مورد نظر در اتاق تمیز حفظ گردد.

متریال کانال: از کانال‌هایی با سطح داخلی صاف و غیرمولد ذره (مانند استیل ضدزنگ یا PVC بهداشتی) استفاده کنید که زنگ نمی‌زنند و ذرات ریز آزاد نمی‌کنند.
آب‌بندی کامل: تمامی درزها و اتصالات کانال را با نوار درزگیر یا چسب سیلیکونی مخصوص کاملاً آب‌بندی کنید تا هیچ نشتی هوا و راه نفوذ آلودگی باقی نماند.
کنترل ذرات: با به‌کارگیری فیلترهای هپا (بازده ۹۹٫۹۷٪ در 0.3 میکرون) در سیستم تهویه و حفظ فشار مثبت اتاق تمیز نسبت به فضاهای مجاور، ورود و انتشار ذرات آلاینده به حداقل می‌رسد. جنس کانال نیز نباید خود منبع تولید ذرات باشد.
عایق‌کاری بهداشتی: از عایق‌های سلول‌بسته (مانند عایق الاستومری سوپرفلکس) برای پوشش کانال‌ها استفاده کنید تا هم از تعریق و رشد قارچ جلوگیری شود و هم هیچ الیافی وارد جریان هوا نگردد.
رعایت استانداردها: استاندارد ISO 14644 کلاس‌های تمیزی مجاز را تعیین می‌کند (مثلاً کلاس 7: حداکثر ۳۵۲٬۰۰۰ ذره ≥0.5μm در هر متر‌مکعب هوا). همچنین دستورالعمل‌های ASHRAE/SMACNA بر طراحی هوابندی کانال‌ها و تست نشتی تأکید دارند که باید برای تأیید عملکرد صحیح سیستم رعایت شوند.

مقدمه – اهمیت کانال‌کشی در اتاق‌های تمیز

اتاق تمیز یا کلین‌روم (Cleanroom) فضایی است که در آن سطح آلاینده‌های معلق در هوا (ذرات غبار، میکروب‌ها و غیره) به‌شدت کنترل می‌شود. در چنین محیط‌هایی، سیستم تهویه مطبوع و کانال‌کشی هوا نقشی حیاتی ایفا می‌کند؛ زیرا کوچک‌ترین نشتی یا آلودگی در سیستم کانال می‌تواند تمام زحمات فیلتراسیون هوا را خنثی کرده و کلاس تمیزی اتاق را به خطر بیندازد. به عبارتی، کانال هوا در حکم «آخرین مایل» زنجیره‌ی تحویل هوای پاک است که اگر جنس یا اجرای آن مناسب نباشد، خود به منبع آلودگی تبدیل خواهد شد. بنابراین طراحی و اجرای اصولی کانال‌کشی یکی از حساس‌ترین بخش‌های احداث یک کلین‌روم به‌شمار می‌آید.

در کانال‌کشی اتاق تمیز باید سه محور اساسی را در نظر گرفت: انتخاب متریال مناسب (برای جلوگیری از تولید ذرات و خوردگی)، آب‌بندی کامل تمام درزها و اتصالات (برای ممانعت از نفوذ آلودگی و نشت هوا) و کنترل مؤثر ذرات (از طریق فیلتراسیون و طراحی جریان هوا). در ادامه‌ی این مقاله، هر یک از این جنبه‌ها را به‌طور علمی و کاربردی بررسی می‌کنیم و با استناد به استانداردهای معتبر جهانی، الزامات و توصیه‌های فنی مرتبط را توضیح خواهیم داد.

استانداردهای کلین‌روم و الزامات کانال‌کشی

برای درک بهتر حساسیت‌های کانال‌کشی در اتاق‌های تمیز، ابتدا باید با استانداردهای حاکم بر کیفیت هوا در این فضاها آشنا شویم. مهم‌ترین استاندارد بین‌المللی در این زمینه ISO 14644-1 است که کلاس‌های تمیزی هوا را بر اساس تعداد ذرات معلق مجاز تعریف می‌کند. به عنوان مثال، کلاس ISO 7 حداکثر اجازه‌ی وجود ۳۵۲٬۰۰۰ ذره برابر یا بزرگ‌تر از 0.5 میکرون در هر مترمکعب هوا را می‌دهد. صنایع دارویی و میکروالکترونیک معمولاً نیازمند کلاس‌های تمیز ISO 5 تا ISO 7 هستند که الزامات بسیار سخت‌گیرانه‌ای دارند. رعایت این حدود به این معنی است که همه اجزای سیستم HVAC – از فیلترها تا کانال‌ها – باید طوری طراحی شوند که از افزودن ذرات به هوا جلوگیری کنند.

از سوی دیگر، استانداردهای مهندسی ساختمان نظیر ASHRAE 170 (ویژه‌ی تهویه مراکز بهداشتی) روی پارامترهایی مانند نرخ تعویض هوا و اختلاف فشار بین اتاق‌ها تمرکز دارند. برای مثال، اتاق‌های عمل بیمارستان طبق ASHRAE 170 باید حداقل ۱۵–۲۰ بار تعویض هوا در ساعت داشته باشند و با فشار مثبت نسبت به راهروها نگه داشته شوند تا از ورود هوای آلوده بیرون جلوگیری شود. این نرخ بالای تعویض هوا حجم عظیمی از هوای تمیز را از طریق کانال‌ها وارد اتاق می‌کند؛ لذا اگر درز یا نشتی در کانال وجود داشته باشد، ممکن است هوای فیلتر نشده را به داخل بکشد یا هوای تمیز را هدر دهد. استاندارد ISO نیز بر یکپارچگی سیستم هوارسانی تأکید دارد – به‌طوری‌که اتاق‌های تمیز باید تحت یک برنامه تست و اعتبارسنجی منظم قرار گیرند تا اطمینان حاصل شود تعداد ذرات در محیط از حد مجاز فراتر نمی‌رود. در این تست‌ها، هرگونه نقص در کانال‌کشی (مثلاً ذرات ناشی از کانال یا نشت هوا از اتصالات) می‌تواند باعث مردود شدن اتاق تمیز در کسب گواهی ISO شود. بنابراین، کانال‌کشی اتاق تمیز باید طوری انجام شود که در سخت‌گیرانه‌ترین شرایط آزمون نیز عملکرد قابل قبول داشته باشد.

انتخاب متریال مناسب برای کانال اتاق تمیز

یکی از چالش‌های اساسی در کانال‌کشی کلین‌روم، انتخاب جنس مناسب برای خود کانال‌ها و متعلقات آن است. کانال‌های هوا در کاربردهای معمولی اغلب از ورق فولادی گالوانیزه ساخته می‌شوند، اما آیا این متریال برای یک اتاق تمیز نیز ایده‌آل است؟ معیارهای کلیدی در انتخاب متریال عبارت‌اند از: عدم تولید ذرات (Non-shedding)، مقاومت در برابر خوردگی، سطح صاف و قابل تمیزکاری و در صورت نیاز خواص ضد میکروبی. در ادامه به متریال‌های رایج و ارزیابی هر یک می‌پردازیم.

متریال‌های رایج و ارزیابی آنها

بنا بر توصیه‌ی منابع معتبر، متریال‌های زیر در سیستم‌های کانال‌کشی اتاق تمیز بیشترین کاربرد را دارند:

ورق فولادی گالوانیزه: متداول‌ترین جنس کانال در صنعت تهویه است. مزیت آن قیمت پایین و استحکام مکانیکی خوب است. با این حال، در محیط‌های با رطوبت یا در صورت ایجاد خراش در لایه گالوانیزه، احتمال زنگ‌زدگی و تولید ذرات اکسید روی/آهن وجود دارد. بنابراین گالوانیزه تنها در کلین‌روم‌های کلاس پایین‌تر (مثل ISO 8 یا 9) آن‌هم با مراقبت‌های ویژه قابل قبول است. لازم است تمامی لبه‌های بریده‌شده و محل‌های پرس و اتصال در کانال گالوانیزه با رنگ یا پوشش مقاوم، مجدداً آب‌بندی ضدزنگ شوند تا از خوردگی و ایجاد ذرات زنگ جلوگیری گردد.
فولاد ضدزنگ (استنلس‌استیل): انتخاب ایده‌آل برای اتاق‌های تمیز با کلاس بالا است. استیل ضدزنگ سطحی بسیار صاف و صیقلی دارد که به‌راحتی تمیز می‌شود و در برابر خوردگی مقاومت عالی دارد. این متریال ذراتی از خود آزاد نمی‌کند و حتی در صورت تماس با مواد ضدعفونی‌کننده یا بخار آب نیز دچار زنگ‌زدگی نمی‌شود. تنها نقطه ضعف استیل، هزینه اولیه بالاتر و وزن بیشتر آن نسبت به گزینه‌های دیگر است. در صنایعی مثل داروسازی (کلاس ISO 5 یا 6)، استفاده از کانال استیل تقریباً به یک استاندارد تبدیل شده است. طبق دستورالعمل‌ها، حتی اتصالات و پیچ و مهره‌های داخل کانال هم باید از جنس استیل یا پوشش‌های ضدزنگ باشند تا هیچ آلودگی ناشی از خوردگی وارد جریان هوا نشود.
PVC سخت با گرید بهداشتی: پلی‌وینیل‌کلراید (پی‌وی‌سی) مورد استفاده در سیستم‌های تهویه بهداشتی، یک راهکار سبک و ضدخورده‌شدن است. کانال‌های ساخته‌شده از PVC صاف و بدون الیاف بوده و در برابر بسیاری از مواد شیمیایی مقاومت دارند. از آنجا که PVC زنگ نمی‌زند و سطح غیرمتخلخلی دارد، گزینه‌ی مناسبی برای اتاق‌های تمیز با کلاس متوسط (ISO 7 یا 8) و نیز بیمارستان‌ها محسوب می‌شود. البته باید توجه داشت PVC در دماهای بسیار بالا تغییر شکل می‌دهد و قابل اشتعال است، لذا در بخش‌هایی از سیستم که در معرض حرارت زیاد یا حریق احتمالی هستند نباید از PVC استفاده شود مگر آنکه نوع نسوز (با افزودنی‌های ضدحریق) آن انتخاب گردد. همچنین کانال‌های فلکسیبل با لایه داخلی PVC موجودند که ترکیبی از فنر فلزی و روکش PVC بهداشتی هستند و برای اتصالات انعطاف‌پذیر کوتاه بسیار مفیدند (در بخش‌های بعدی بیشتر توضیح داده خواهد شد).
آلومینیوم: کانال‌های آلومینیومی صلب کمتر رایج‌اند، اما در برخی کلین‌روم‌های کوچک یا مواردی که وزن بسیار مهم است به‌کار می‌روند. آلومینیوم ضدزنگ است و سطح نسبتاً صافی دارد، ولی به سختی استیل تمیز نمی‌شود و از نظر استحکام نیز ضعیف‌تر است. همچنین اتصال قطعات آلومینیومی نیاز به دقت دارد تا خورده نشوند. معمولاً آلومینیوم بیشتر در ساخت دریچه‌ها و پانل‌های جریان آرام در سقف اتاق تمیز استفاده می‌شود تا خودِ کانال‌کشی اصلی.
نکته: در گذشته برای عایق‌کاری داخل کانال‌های تهویه یا کاهش صدای آنها، از لاینرهای پشم شیشه استفاده می‌شد. این روش به هیچ وجه در اتاق‌های تمیز مجاز نیست زیرا الیاف فایبرگلاس به مرور از پوشش جدا شده و وارد هوای اتاق می‌شوند. استانداردهای اتاق تمیز تصریح می‌کنند که هیچ ماده فیبر‌داری نباید در ساختار داخلی کانال یا عایق‌کاری آن به کار رود. در بخش عایق‌کاری، جایگزین مناسب این لاینرها را معرفی خواهیم کرد

آب‌بندی (هوابندی) در کانال‌کشی اتاق تمیز

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های کانال‌کشی اتاق تمیز با تهویه معمولی، درجه‌ی بسیار بالای آب‌بندی یا هوابندی است. هر درز یا شکافی در کانال می‌تواند دو مشکل ایجاد کند: ۱) نشت هوای تمیز به بیرون که راندمان سیستم را کاهش می‌دهد، ۲) ورود هوای بیرون (غیرتمیز) یا ذرات به داخل کانال که مستقیماً به فضای اتاق تمیز راه می‌یابند. بنابراین تمام اتصالات، فلنج‌ها و درزهای کانال باید ۱۰۰٪ هوابند باشند.

برای دستیابی به این هدف، اقدامات زیر توصیه می‌شود:

استفاده از فلنج‌های دوبل با واشر آب‌بندی در محل اتصال قطعات کانال. واشرهایی از جنس لاستیک سیلیکونی یا نئوپرن که در برابر دما و مواد شیمیایی مقاوم‌اند، باید بین فلنج‌ها قرار گیرند و با پیچ‌ها سفت شوند. فاصله پیچ‌های فلنج در اتاق‌های تمیز کلاس بالا نزدیک‌تر از حالت عادی است (مثلاً حداکثر ۸۰ میلی‌متر برای ISO 5) تا فشار یکنواختی بر واشر وارد شود. حتی یک فاصله کوچک بین پیچ‌ها می‌تواند محل نشت هوا گردد.
تمامی درزهای طولی کانال (در کانال‌های چهارگوش) به جای اتصال لب‌به‌لب یا قفل‌های S شکل، بهتر است با جوش پیوسته یا چسب درزگیر مایع درزبندی شوند. روش اتصال Snap Lock که در کانال‌سازی معمول رایج است، برای کلین‌روم‌های کلاس بالا (ISO 1–5) مجاز نیست؛ زیرا این روش نمی‌تواند هوابندی کامل را تضمین کند.
پس از نصب هر بخش کانال، تست نشتی هوا انجام شود. طبق استاندارد SMACNA و EN 15727، کانال‌ها بر اساس میزان نشت در واحد سطح به کلاس‌های A، B، C و D تقسیم می‌شوند که A نشتی‌بالا و D فوق‌العاده هوابند است. برای اتاق‌های تمیز حداقل کلاس C (و در موارد حساس حتی کلاس D) توصیه می‌شود. این تست معمولاً با اعمال فشار به کانال و اندازه‌گیری افت فشار یا استفاده از دستگاه جریان‌سنج برای تعیین دبی نشت انجام می‌گیرد. هر بخشی که نتواند تست نشتی را پاس کند، باید دوباره درزگیری یا اصلاح شود.
درزبندی با ماستیک یا سیلیکون بهداشتی: استفاده از ماستیک‌های پایه سیلیکون که مورد تأیید کاربرد بهداشتی هستند، روی تمامی درزها و محل‌های اتصال پیچ‌ها ضروری است. دقت کنید که ماستیک مورد استفاده باید Low-VOC (با انتشار بخارات آلی کم) باشد تا خود باعث آلودگی شیمیایی کلین‌روم نشود. بسیاری از تولیدکنندگان عایق الاستومری (مانند K-FLEX) چسب مخصوص عایق‌بندی با ترکیبات آنتی‌باکتریال عرضه می‌کنند که گزینه مناسبی برای این منظور است.

شایان ذکر است حتی پس از اجرای دقیق آب‌بندی، باید بازرسی چشمی و نهایی انجام شود. استفاده از یک نور قوی در داخل کانال در محیط تاریک (روش “Light Test”) کمک می‌کند هر گونه روزنه یا نشتی ریز که با چشم عادی دیده نمی‌شود شناسایی گردد. تمامی محل‌های عبور کانال از دیوار یا سقف نیز باید با فوم‌ها یا درزگیرهای مناسب پر شوند تا مسیر نفوذ آلودگی از بیرون به داخل اتاق مسدود شود.

کنترل ذرات و آلودگی در سیستم کانال‌کشی

پس از اطمینان از جنس مناسب کانال و آب‌بندی کامل آن، گام بعدی کنترل ذرات در جریان هوای درون کانال است. بخش عمده‌ای از این وظیفه بر عهده فیلترهای سیستم تهویه است؛ اما طراحی و اجرای کانال‌کشی نیز می‌تواند به افزایش اثربخشی فیلتراسیون کمک کند یا بالعکس در صورت بی‌دقتی، زحمات آن را به هدر دهد.

فیلتراسیون چند مرحله‌ای هوا: طبق استانداردها، هوای ورودی به اتاق تمیز باید از چندین مرحله فیلتراسیون بگذرد که آخرین مرحله معمولاً فیلتر HEPA (بازده ۹۹٫۹۷٪ برای ذرات 0.3μm) یا حتی ULPA است. فیلترهای هپا قادرند ذرات بسیار ریز را جذب کرده و غلظت ذرات را تا سطوح کلاس‌های ISO کاهش دهند. در بسیاری از طراحی‌ها، فیلتر نهایی در خود اتاق تمیز و در خروجی کانال (دریچه‌ها یا واحدهای FFU) نصب می‌شود تا هرگونه ذره‌ای که ممکن است در طول کانال وارد جریان شده باشد نیز به دام بیفتد. در برخی سیستم‌ها نیز فیلتر هپا در داخل هواساز قرار دارد و هوای کاملاً تمیز از طریق کانال‌ها توزیع می‌شود. انتخاب هر کدام از این راهبردها به سطح تمیزی مورد نیاز و حساسیت فرآیند بستگی دارد.

طراحی مسیر airflow: آرایش کانال‌ها باید به‌گونه‌ای باشد که هوای تمیز از مناطق تمیز به مناطق کمتر تمیز جریان یابد و امکان برگشت یا رکود هوا وجود نداشته باشد. به همین دلیل مهندسین معمولاً از طرح فشار پلکانی استفاده می‌کنند؛ بدین صورت که اتاق تمیزترین (مثلاً اتاق فرآیند در داروسازی) بالاترین فشار نسبی را دارد و فضاهای مجاور به ترتیب فشار کمتری دارند. این اختلاف فشار (معمولاً حداقل +15 پاسکال بین اتاق تمیز و بیرون) باعث می‌شود درزهای اجتناب‌ناپذیر در درها یا تجهیزات، به جای ورود هوای آلوده، هوای تمیز را به بیرون نشت دهند. روشن است که اگر کانال هوای تمیز نیز دارای نشتی باشد، این مفهوم فشار مثبت را تضعیف می‌کند. لذا هوابندی کانال (بخش قبل) مستقیماً در حفظ کنترل افتراق فشار و جهت جریان هوا نقش دارد.

جلوگیری از تجمع آلودگی در کانال: حتی با وجود فیلترهای عالی، ممکن است ذراتی ناشی از سایش فن‌ها، خوردگی جزئی کانال‌ها یا ورود ناخواسته در حین ساخت، داخل کانال ته‌نشین شوند. برای پیشگیری، چند اقدام توصیه می‌شود:

هنگام ساخت و مونتاژ، داخل کانال‌ها را تمیز کنید و دو سر کانال‌ها را با پوشش پلاستیکی ببندید تا هنگام انبار و حمل، گرد و خاک وارد آنها نشود.
در طراحی کانال از زاویه‌ها و اتصالات اضافی پرهیز کنید؛ چرا که زوایای تند محل تجمع ذرات هستند. مسیرهای صاف و خم‌های شعاع‌دار جریان هوا را یکنواخت کرده و از ته‌نشینی ذرات جلوگیری می‌کنند.
پیش از بهره‌برداری اتاق تمیز، یکبار سیستم را با حداکثر دبی هوا به مدت کافی به گردش درآورید و خروجی‌ها را به محیط بیرون یا فیلتر موقت هدایت کنید تا هرچه ذره احتمالی داخل کانال باقی مانده خارج شود (اصطلاحاً Purging اولیه).
دریچه‌های بازدید و دسترسی در نقاط مهم کانال‌کشی نصب کنید. طبق توصیه SMACNA وجود درب بازدید در هر تغییر مسیر عمده یا بعد از چندین متر کانال مستقیم، امکان بازرسی و نظافت دوره‌ای داخل کانال را فراهم می‌کند. سطح داخلی کانال‌های اتاق تمیز باید قابلیت تمیزکاری دوره‌ای (مثلاً با جاروبرقی صنعتی مجهز به فیلتر هپا) را داشته باشد. طراحی باید به نحوی باشد که هیچ بخش “دست‌نیافتنی” وجود نداشته باشد.

در نهایت، مانیتورینگ ذرات داخل خود اتاق تمیز بهترین شاخص عملکرد سیستم کانال‌کشی است. اگر در یک اتاق تمیز کلاس ۷ مشاهده شود که غلظت ذرات نزدیک حد مجاز یا بالاتر است، یکی از اولین مظنونین کانال‌کشی خواهد بود – یا به دلیل نشتی هوا، یا ریزش ذرات از دیواره کانال. از این رو، بخشی از پروتکل اعتبارسنجی دوره‌ای کلین‌روم، تست دود یا ذرات برای بررسی یکپارچگی کانال‌ها است تا اطمینان حاصل شود کانال‌کشی همچنان عاری از آلودگی و نشتی است.

عایق‌کاری کانال‌های کلین‌روم

عایق‌کاری کانال‌ها در اتاق تمیز دو هدف اصلی دارد: جلوگیری از اتلاف انرژی (سرما/گرما) و ممانعت از تعریق سطح بیرونی کانال. تعریق زمانی رخ می‌دهد که سطح کانال سردتر از نقطه شبنم هوای اطراف باشد و موجب تشکیل قطرات آب روی جداره کانال شود. این قطرات در محیط‌های حساس می‌توانند کانون رشد قارچ و باکتری شوند یا حتی از درزها به داخل کانال نفوذ کرده و هوای تمیز را آلوده کنند. بنابراین انتخاب نوع عایق برای کانال‌های اتاق تمیز به‌اندازه خود کانال اهمیت دارد.

به‌طور سنتی، عایق‌های پشم‌شیشه یا پشم سنگ برای کانال‌ها استفاده می‌شدند که به صورت پتویی دور کانال پیچیده یا به صورت لاینر در داخل آن نصب می‌شدند. اما همان‌طور که اشاره شد، حضور الیاف آزاد در یک کلین‌روم غیرقابل قبول است. حتی اگر این عایق‌ها روکش‌دار باشند، باز هم با گذر زمان یا آسیب دیدن روکش، ذرات میکروسکوپی الیاف می‌توانند وارد هوا شوند. راه‌حل مدرن این مشکل، استفاده از عایق‌های سلول‌بسته (Closed-Cell) است. یکی از رایج‌ترین انواع این عایق‌ها، فوم‌های الاستومری (مثلاً NBR یا EPDM Rubber Foam) است که ساختاری کاملاً بسته و بدون الیاف دارند.

مزایای عایق‌های الاستومری در اتاق تمیز

عایق‌های الاستومری (مانند برندهای سوپرفلکس، K-FLEX و غیره) به دلیل ویژگی‌های زیر بهترین گزینه برای کلین‌روم‌ها شناخته می‌شوند:

فاقد الیاف و گردوغبار: این عایق‌ها ساختاری یکپارچه از سلول‌های بسته لاستیکی دارند و هیچ نوع الیاف معدنی یا صنعتی در ترکیبشان نیست؛ در نتیجه ذره‌ای از خود منتشر نمی‌کنند. سطح آنها صاف و غیرمتخلخل است و گردوغبار روی آن نمی‌نشیند یا در آن نفوذ نمی‌کند. حتی در اثر لرزش سیستم نیز ذره‌ای آزاد نخواهد شد.
غیرقابل نفوذ به رطوبت: ضریب جذب آب در فوم‌های الاستومری ناچیز است. ساختار سلول‌بسته آنها مانند یک سد در برابر بخار آب عمل می‌کند و مانع از تعریق کانال می‌شود. بر خلاف پشم‌شیشه که حتماً نیاز به روکش بخاربند دارد، فوم الاستومری خودش بخاربند است. خشک ماندن عایق مساوی است با عدم رشد قارچ و کپک. آزمایش‌ها طبق استاندارد ASTM G21 نشان داده این مواد در برابر رشد قارچ مقاومت بسیار بالایی دارند. حتی برخی محصولات مخصوص کلین‌روم (مثل عایق PF کفِ T-FIT) دارای گرید ZERO رشد قارچ هستند.
ضد باکتری و ضد قارچ: بسیاری از عایق‌های الاستومری مرغوب دارای افزودنی‌های آنتی‌باکتریال هستند که از رشد میکروب‌ها روی سطح عایق جلوگیری می‌کند. این ویژگی در محیط‌های بیمارستانی و داروسازی که کنترل میکروبی مهم است یک مزیت بزرگ به شمار می‌آید. ترکیب مقاومت ذاتی در برابر آب و این افزودنی‌ها، محیط عایق را کاملاً بهداشتی نگه می‌دارد.
نصب تمیز و آسان: فوم‌های الاستومری به صورت رولی (برای کانال‌های چهارگوش) و لوله‌ای (برای کانال‌های گرد یا لوله‌ها) در ضخامت‌های مختلف عرضه می‌شوند. نصب آنها ساده است و با چسب مخصوص خودشان انجام می‌شود؛ این یعنی نیازی به سیم‌کشی و دوخت و پرچ که در عایق‌های سنتی بود، ندارند. در نتیجه نصب عایق نیز بدون تولید ذرات اضافی انجام می‌شود. هرگونه برش‌کاری هم با ابزار ساده (کاتر) صورت می‌گیرد که گردوغبار تولید نمی‌کند.

با توجه به موارد فوق، جایگزین کردن عایق‌های سنتی با عایق الاستومری سلول‌بسته در اتاق‌های تمیز یک اقدام ضروری است. خوشبختانه امروزه محصولات متنوعی در بازار ایران موجود است؛ از جمله عایق الاستومری سوپرفلکس که یکی از برندهای پیشرو در این زمینه می‌باشد و به طور ویژه برای کاربردهای بهداشتی تولید شده است. شکل زیر نمونه‌ای از کانال عایق‌کاری‌شده با فوم الاستومری در یک فضای تمیز را نشان می‌دهد:

چک‌لیست اجرای کانال‌کشی اتاق تمیز

اجرای کانال‌کشی در یک پروژه کلین‌روم باید با دقت و نظارت ویژه انجام شود. در ادامه یک چک‌لیست مرحله‌به‌مرحله برای اطمینان از رعایت تمامی نکات مهم ارائه شده است:

طراحی و انتخاب متریال مناسب: ابتدا کلاس تمیزی مورد نیاز (ISO) و الزامات فرآیندی تعیین شود. سپس جنس کانال‌ها بر اساس آن انتخاب گردد (استیل برای کلاس‌های بالا، PVC بهداشتی یا گالوانیزه با پوشش ویژه برای کلاس‌های پایین‌تر و غیره). نوع اتصالات (فلنج‌دار، واشردار) و درزگیر مناسب (سیلیکونی، نئوپرن) مشخص شود. حتماً در نقشه‌ها محل دریچه‌های بازدید پیش‌بینی گردد. همچنین مسیر کانال‌ها بهینه شود تا کمترین زانو و انشعاب غیرضروری وجود داشته باشد.
ساخت کانال‌ها در محیط کنترل‌شده: ترجیحاً کانال‌ها در کارگاه مجهز ساخته شوند نه در محیط باز کارگاه ساختمانی. در زمان ساخت، محیط ساخت بدون گردوغبار باشد و عملیات پر سروصدا (برشکاری، سنگ‌زنی) در همان نزدیکی انجام نشود. پس از اتمام مونتاژ هر قطعه کانال، لبه‌های بریده شده و نقاط جوش خورده با رنگ یا اسپری گالوانیزه پوشش داده شوند تا زنگ نزنند. سپس داخل کانال با دستمال مرطوب کاملاً پاک شود تا براده یا خاک باقی نماند.
پوشاندن درزها و نگهداری قبل از نصب: هر شاخه کانال که آماده شد، دو سر آن فوراً با درپوش مناسب یا مشمع پلاستیکی مسدود و چسبکاری شود. این درپوش‌ها باید تا لحظه نصب در محل باقی بمانند تا طی حمل‌ونقل و انبار، هیچ گردوغبار یا حشره‌ای وارد کانال نشود. کانال‌های آماده‌شده را در انبار سرپوشیده و دور از عملیات عمرانی نگهداری کنید.
نصب کانال‌ها (اجرا در محل): پیش از نصب، محل عبور کانال از اتاق تمیز (دریچه‌های دیوار/سقف) تمیزکاری شده و عاری از گردوغبار باشد. کانال‌ها را طبق نقشه نصب کنید و دقت کنید که واشرهای آب‌بندی فلنج صحیح جاگذاری شوند. هنگام بستن پیچ‌های فلنج، الگوی ضربدری را رعایت کنید تا واشر یکنواخت فشرده شود. برای اتصالات غیرفلنجی (مثلاً اتصال به دریچه یا فن)، حتماً از چسب درزگیر یا نوار درزگیر برزنتی/آلومینیومی مناسب استفاده شود. هیچ اتصال دهانی (Slip Joint) بدون چسب مجاز نیست. پس از نصب هر قطعه، درزها از داخل و خارج با ماستیک سیلیکونی بهداشتی آغشته و صاف شوند.
تست نشتی و بازرسی: پس از تکمیل نصب هر بخش، آزمایش نشتی هوا انجام دهید. مثلا با مسدود کردن خروجی‌ها و اعمال فشار، افت فشار اندازه‌گیری شود؛ یا با دستگاه حجم‌سنج، میزان نشتی در فشار معین سنجیده شود. نتیجه باید منطبق بر کلاس C یا بهتر باشد. در صورت مشاهده نشتی، سریعا محل را مجدداً درزگیری کنید و تست را تکرار نمایید. همچنین یک بازرسی چشمی با نور در داخل کانال‌ها انجام دهید تا اطمینان حاصل شود هیچ جسم خارجی (تکه‌های عایق، ابزار، خاک) درون کانال باقی نمانده است. دریچه‌های بازدید تعبیه‌شده را باز کنید و داخل کانال را با دستمال الکلی پاک کنید تا کاملاً تمیز شود.
نصب فیلترها و راه‌اندازی اولیه: در صورتی که فیلترهای هپا قرار است در انتهای کانال (دریچه‌ها) نصب شوند، پس از اتمام کار کانال‌کشی آن‌ها را در محل خود کارگذاری کنید. تمامی کادر فیلترها باید واشردار و هوابند باشند. سپس سیستم تهویه را روشن کرده و حداقل ۱۲–۲۴ ساعت بدون حضور پرسنل در اتاق تمیز بگذارید کار کند تا هر ذره احتمالی باقی‌مانده در کانال‌ها دفع شود. پس از این مرحله، تست شمارش ذرات در اتاق انجام دهید تا مطمئن شوید به کلاس مورد نظر رسیده‌اید (برای مثال در کلاس 7 نباید بیش از ۳۵۲٬۰۰۰ ذره در مترمکعب اندازه‌گیری شود).
عایق‌کاری نهایی کانال‌ها: در انتها، سطح بیرونی کانال‌ها را با عایق الاستومری با ضخامت متناسب (بر اساس محاسبه دما/رطوبت) عایق کنید. تمامی درزهای عایق را با چسب مایع مخصوص یا نوار چسب‌های بدون الیاف بپوشانید تا هیچ بخاری وارد زیر عایق نشود. اجرای عایق باید تمیز و بدون جاگذاری آشغال یا براده زیر آن باشد. پس از نصب عایق، مجددا نقاط اتصال آویزها یا فلنج‌ها که ممکن است عایق بریده شده باشد را با ماستیک درزگیری کنید تا سطح کار کاملاً سیلد شود.

با دنبال کردن این چک‌لیست، می‌توان اطمینان داشت که کانال‌کشی اتاق تمیز شما مطابق استانداردهای لازم انجام شده و ریسک آلودگی به حداقل رسیده است.

اشتباهات رایج در کانال‌کشی اتاق تمیز و روش‌های پیشگیری

حتی مجریان با‌تجربه نیز ممکن است در پروژه‌های کلین‌روم دچار خطاهایی شوند که پیامدهای جدی دارد. در این بخش چند اشتباه متداول را مرور کرده و راه جلوگیری از آنها را بیان می‌کنیم:

استفاده از متریال نامناسب یا ارزان: یکی از لغزش‌های رایج، به کار بردن کانال گالوانیزه معمولی یا حتی کانال‌های فلکسیبل آلومینیومی استاندارد در اتاق تمیز است چون هزینه کمتری دارند. این مواد ممکن است در نگاه اول پاسخگو باشند اما در عمل به منبع فعال آلودگی تبدیل می‌شوند. ورق گالوانیزه در شرایط رطوبتی کلین‌روم به مرور سفیدک (ZnO) می‌زند و این ذرات وارد هوا می‌شوند. کانال فلکسیبل معمولی نیز لایه داخلی آلومینیومی دارد که دوام چندانی نداشته و با جریان هوا یا تکان‌ها، پاره و ذره آزاد می‌کند. راهکار: هرگز در محیط‌های تمیز از کانال با پوشش داخلی فیبری یا فویل آلومینیومی استفاده نکنید. برای قسمت‌های انعطاف‌پذیر، حتماً نوع مخصوص PVC بهداشتی (مثل سوپرداکت) را به کار برید که لایه داخلی صاف و قابل شستشو دارد.
عدم آب‌بندی کامل به خاطر عجله یا سهل‌انگاری: گاهی تیم‌های نصب برای سرعت‌بخشیدن به کار، از برخی درزگیری‌ها صرف‌نظر می‌کنند یا مثلاً به بستن چند پیچ کمتر در فلنج اکتفا می‌کنند. نتیجه می‌تواند نشتی هوا و افت کلاس تمیزی باشد. حتی یک شکاف ۱ میلی‌متری در درز کانال می‌تواند حجم زیادی هوای فیلترنشده را وارد اتاق کند. راهکار: یک ناظر کیفی باید تمام اتصالات را بازبینی کند. استفاده از چک لیست بازرسی پس از نصب که مواردی چون “نصب همه پیچ‌های فلنج”، “درزگیری ۳۶۰ درجه اتصالات” و “تست نشتی انجام شده” را شامل شود، الزامی است.
تمیز نکردن کانال قبل از بهره‌برداری: مشاهده شده در برخی پروژه‌ها پس از اتمام نصب، به‌سرعت اتاق تمیز را راه‌اندازی می‌کنند بدون اینکه داخل کانال‌ها را پاکسازی نهایی کنند. ممکن است خرده‌های چسب، تکه‌های مقوا یا حتی ابزار کوچک در کانال باقی مانده باشد. این موارد می‌تواند یا خودش آلودگی ایجاد کند یا جریان هوا را مختل نماید. راهکار: همان‌طور که در چک‌لیست بیان شد، حتماً پاکسازی داخلی کانال و تست ذرات انجام شود. استفاده از دوربین بازرسی داخل کانال می‌تواند کمک کند نقاط دور از دسترس نیز چک شوند.
عدم توجه به انبساط حرارتی و لرزش‌ها: کانال‌های بلند ممکن است بر اثر تغییر دما کمی منبسط یا منقبض شوند. اگر اتصالات آنها کاملاً صلب باشد، ممکن است درزها باز شوند یا ترک بخورند. همچنین لرزش ناشی از فن‌ها می‌تواند در طولانی‌مدت اتصالات ضعیف را شل کند. راهکار: بهره‌گیری از لرزه‌گیرها در محل اتصال کانال به دستگاه‌ها، استفاده از آویزهای فنری یا لاستیکی برای مهار کانال‌ها و نیز گذاشتن قطعات انعطاف‌دار کوتاه (مانند آکاردئون‌های برزنتی یا فلکسیبل کوتاه) بین بخش‌های ثابت و متحرک، باعث جذب لرزش و انبساط شده و جلوی تنش در اتصالات را می‌گیرد. این موارد باید حتماً در طرح دیده شود.
سوراخ کردن غیرمجاز کانال پس از اتمام کار: گاهی پس از نصب، پیمانکاران دیگر (مثلاً برق یا کنترل) برای عبور سنسور یا سیم، کانال را سوراخ می‌کنند. این کار اگر بدون هماهنگی باشد، کل زحمات آب‌بندی را به باد می‌دهد. راهکار: هرگونه نفوذ به کانال (سوراخ، دریچه اضافه، سنسور) باید با تأیید طراح مکانیک انجام شود و بلافاصله اطراف محل نفوذ با روش مناسب (مثلاً نصب مغزی و درزگیر) هوابندی گردد. بهترین کار این است که پیش از اتمام، همه نیازهای سایر رشته‌ها پیش‌بینی و نقاط نصب سنسورها یا نمونه‌گیر ذرات روی کانال تعبیه شود تا بعداً نیازی به سوراخ‌کاری نباشد.

با آگاهی از این اشتباهات متداول و رعایت دقیق الزامات فنی، می‌توان از بروز مشکلات پرهزینه در بهره‌برداری اتاق تمیز جلوگیری کرد و عمر مفید سیستم کانال‌کشی را افزایش داد.

راهنمای خرید تجهیزات کانال‌کشی اتاق تمیز از پروسازه

اکنون که با اصول فنی و استانداردهای کانال‌کشی اتاق تمیز آشنا شدیم، ممکن است این پرسش مطرح شود که چه تجهیزاتی را و از کجا تهیه کنیم؟ فروشگاه تخصصی پروسازه با ارائه‌ی مجموعه کاملی از ملزومات تهویه و تأسیسات، یک مرجع قابل اعتماد برای تأمین اقلام پروژه‌های کلین‌روم محسوب می‌شود. در این بخش به برخی محصولات و دسته‌بندی‌های مرتبط موجود در پروسازه اشاره می‌کنیم و نکاتی را برای انتخاب بهتر بیان می‌نماییم.

کانال‌های فلکسیبل PVC بهداشتی: برای قسمت‌هایی که نیاز به کانال انعطاف‌پذیر است (مثلاً اتصال به فن، عبور از موانع سازه‌ای یا لرزه‌گیرها)، کانال فلکسیبل سوپرداکت در فروشگاه پروسازه عرضه می‌شود. این کانال‌ها دارای لایه داخلی PVC صاف و آنتی‌باکتریال هستند و برخلاف فلکسیبل‌های معمولی، هیچ لایه فویلی مستعد پارگی ندارند. هنگام خرید، به قطر و طول مورد نیاز خود دقت کنید. سوپرداکت‌ها در قطرهای استاندارد (مثلاً ۴، ۶، ۸ اینچ و…) و طول‌های ۶ یا ۱۰ متری موجودند. اطمینان حاصل کنید که واشر اتصال و طوقه مناسب نیز برای نصب این کانال‌ها تهیه شود تا هوابندی اتصال به کانال صلب به خوبی انجام گیرد (می‌توانید از [لینک داخلی: کانال فلکسیبل سوپرداکت | /کانال-فلکسیبل-سوپرداکت/] دیدن کنید).
کانال‌های پیش‌ساخته صلب: در صورتی که به کانال‌های پیش‌ساخته با مقطع گرد یا چهارگوش در ابعاد سفارشی نیاز دارید، پروسازه امکان تامین آنها را دارد. کانال‌های گرد اسپیرال گالوانیزه در قطرهای مختلف و کانال چهارگوش با ضخامت ورق متنوع قابل سفارش است. توصیه می‌شود در صورت استفاده از گالوانیزه، حتماً نوار درزگیر و چسب هوابند مناسب نیز همراه آن تهیه شود (جزو اقلام جانبی عایق‌کاری موجود است). همچنین برای اتاق‌های تمیز صنعتی خاص، کانال استیل هم قابل تامین است که باید با واحد فروش برای جزئیات آن تماس بگیرید.
عایق الاستومری: همان‌طور که تأکید شد، برای عایق‌کاری کانال‌های اتاق تمیز گزینه اول عایق الاستومری سلول‌بسته است. فروشگاه پروسازه نمایندگی معتبرترین برندهای عایق الاستومری را دارد؛ از جمله [لینک داخلی: عایق الاستومری سوپرفلکس | /سوپرفلکس/]. این عایق در ضخامت‌های ۶، ۹، ۱۳، ۱۹ و ۲۵ میلی‌متر (و بالاتر) عرضه می‌شود. برای کانال‌های سرد که اختلاف دمای زیادی با محیط دارند (مثلاً کانال هوای ۱۰°C در محیط ۳۰°C مرطوب)، معمولاً ضخامت ۱۹ یا ۲۵ میلی‌متر توصیه می‌گردد تا از تعریق جلوگیری شود. برای کانال‌های رفت و برگشت هوای معمولی در کلین‌روم‌ها، ضخامت ۱۳ میلی‌متر نیز اغلب کافی است. عایق سوپرفلکس دارای تاییدیه بهداشتی و ضد میکروب بوده و گزینه‌ای مطمئن محسوب می‌شود.
چسب‌ها و درزگیرهای مخصوص: در بخش اجرایی اشاره شد که استفاده از چسب مخصوص عایق الاستومری و سیلیکون‌های بهداشتی بسیار مهم است. در فروشگاه پروسازه می‌توانید چسب مایع عایق الاستومری (برای چسباندن درزهای عایق) و نوار درزگیر آلومینیومی یا برزنتی (برای درزهای کانال) را تهیه کنید [لینک داخلی: چسب و درزگیر عایق (اقلام عایقکاری) | /اقلام-عایقکاری/]. همچنین برای آب‌بندی فلنج‌ها، نوار درزگیر لاستیکی در عرض‌ها و ضخامت‌های مختلف موجود است. حتماً به مقاومت حرارتی و چسبندگی نوار/چسب انتخابی توجه کنید (نوع سیلیکونی معمولا تا ۲۰۰°C مقاوم است و برای کار ما کافی خواهد بود).
دریچه‌ها و فیلترهای هپا: پروسازه انواع دریچه‌های هوای آلومینیومی با پوشش رنگ کوره‌ای را ارائه می‌کند که برای خروجی هوای اتاق تمیز مناسب‌اند. اگر نیاز به فیلتر هپا یا باکس فیلتر دارید، می‌توانید با متخصصان فروشگاه مشورت کنید تا محصول مناسب برای دبی و کلاس تمیزی مدنظر شما پیشنهاد شود. (در زمان نوشتن، دسته‌بندی فیلترها ممکن است به صورت تلفنی قابل سفارش باشد).

در خرید اقلام اتاق تمیز، توصیه می‌کنیم همیشه از مشاوره فنی کارشناسان پروسازه بهره بگیرید. آنها می‌توانند بر اساس ابعاد پروژه و استانداردهای لازم، بهترین ترکیب محصولات را پیشنهاد دهند. همچنین تمامی محصولات مرتبط با کلین‌روم دارای مشخصات فنی و دیتاشیت هستند که در وبسایت پروسازه قابل دستیابی است (برای اطلاعات بیشتر به [لینک داخلی: کانال فلکسیبل اتاق تمیز چیست؟ | /کانال-فلکسیبل-اتاق-تمیز/] و [لینک داخلی: بهترین عایق الاستومری برای کلین‌روم و اتاق‌های تمیز | /بهترین-عایق-الاستومری-برای-کلینروم-و-اتاق-های-تمیز/] مراجعه کنید). با تهیه تجهیزات از یک مرجع واحد، می‌توانید از سازگاری قطعات با یکدیگر و کیفیت بالای آنها مطمئن باشید و در نهایت یک سیستم کانال‌کشی اتاق تمیز کاملاً استاندارد تحویل بگیرید.

جمع‌بندی: کانال‌کشی اصولی اتاق تمیز تضمین‌کننده دستیابی به کلاس تمیزی مورد نظر و پایداری آن در طول زمان است. با رعایت نکات ذکر شده در انتخاب متریال، آب‌بندی اتصالات و کنترل ذرات، می‌توان ریسک آلودگی را به حداقل رساند. در نهایت با خرید تجهیزات استاندارد (نظیر کانال فلکسیبل بهداشتی، عایق الاستومری سوپرفلکس و درزگیرهای مرغوب) از فروشگاه معتبری همچون پروسازه، پروژه خود را از نظر فنی و اقتصادی ایمن کنید.

پرسش‌های متداول

سوال ۱: چه نوع کانالی برای اتاق تمیز مناسب‌تر است؟
برای اتاق‌های تمیز با کلاس بالا (ISO 5 تا 7)، کانال از جنس استیل ضدزنگ یا PVC بهداشتی توصیه می‌شود. این مواد سطح صاف و غیرقابل خوردگی دارند و ذرات آزاد نمی‌کنند. در کلاس‌های پایین‌تر (ISO 8 و 9) می‌توان از کانال گالوانیزه با پوشش محافظ استفاده کرد، اما همچنان باید تمام درزهای آن آب‌بندی شده و داخل آن تمیز باشد. کانال‌های فلکسیبل معمولی به دلیل داشتن لایه فویل آلومینیومی یا الیاف، مناسب نیستند مگر نوع مخصوصی که لایه داخلی PVC داشته باشد.

سوال ۲: آیا می‌توان از کانال گالوانیزه در کلین‌روم استفاده کرد؟
بله، اما با شرایط و احتیاط‌های خاص. کانال گالوانیزه در صورت خراشیده شدن ممکن است زنگ بزند و ذرات اکسید روی تولید کند. برای استفاده در کلین‌روم، باید: ۱) از ورق ضخیم با پوشش گالوانیزه باکیفیت استفاده شود، ۲) لبه‌های برش خورده و محل‌های پرس حتماً مجدداً با روی یا رنگ پوشانده شوند، ۳) تمام درزها کاملاً با ماستیک هوابند درزگیری شوند، ۴) پس از نصب، داخل کانال به‌خوبی تمیز گردد. همچنین بهتر است در کلاس‌های تمیزی بالا (ISO 7 به بالا) از گالوانیزه استفاده نشود یا حداقل لاینر داخلی PVC در آن نصب شود که تماس هوا با فلز را کاهش دهد.

سوال ۳: چگونه جلوی نشتی هوا در کانال‌های اتاق تمیز را بگیریم؟
با آب‌بندی کامل تمامی اتصالات و درزهای کانال. این شامل استفاده از واشرهای مناسب در فلنج‌ها، کشیدن نوار درزگیر یا خمیر سیلیکونی بهداشتی در محل اتصال قطعات و تست فشار پس از نصب است. همچنین اتصالات غیرپیچی (مانند محل نصب دریچه‌ها یا محل عبور کانال از دیوار) باید با فوم یا درزگیر پر شوند. رعایت استانداردهای هوابندی (دستیابی به کلاس نشتی C یا بهتر) ضروری است. بعد از اجرا حتماً تست دود یا تست فشار انجام شود تا از عدم نشتی اطمینان حاصل گردد.

سوال ۴: چرا نباید از عایق پشم‌شیشه داخل کانال اتاق تمیز استفاده کرد؟
چون پشم‌شیشه از الیاف بسیار ریزی تشکیل شده که به مرور زمان یا بر اثر جریان هوا از عایق جدا شده و وارد هوای اتاق تمیز می‌شوند. این الیاف می‌توانند روی محصولات یا سطوح بنشینند و باعث آلودگی جدی شوند. همچنین پشم‌شیشه رطوبت را جذب می‌کند و می‌تواند محلی برای رشد قارچ و باکتری شود. به همین دلیل استانداردهای اتاق تمیز استفاده از هر نوع عایق فیبری (چه به صورت لاینر داخل کانال و چه به صورت عایق دور آن) را ممنوع کرده‌اند. جایگزین مناسب، عایق‌های سلول‌بسته (مثلاً فوم الاستومری) است که فاقد الیاف بوده و رطوبت هم به خود نمی‌گیرند.

سوال ۵: استاندارد ISO 14644 چه ارتباطی با کانال‌کشی دارد؟
ISO 14644-1 کلاس تمیزی هوا را بر اساس تعداد ذرات مجاز در اتاق تعیین می‌کند. کانال‌کشی به طور غیرمستقیم اما بسیار مهم بر این موضوع اثر دارد. اگر جنس کانال نامناسب باشد یا از آن ذرات ریز جدا شود، تعداد ذرات هوا افزایش یافته و ممکن است اتاق در آزمون‌های ISO رد شود. همچنین اگر کانال نشتی داشته باشد، هوای فیلتر نشده وارد محیط می‌شود و باز هم کلاس تمیزی را به هم می‌زند. بنابراین برای کسب گواهی ISO مورد نظر، باید اطمینان حاصل کرد که کانال‌ها ذره‌ای به هوا اضافه نمی‌کنند و هوایی که به اتاق می‌رسانند دقیقاً همان کیفیت هوایی را دارد که فیلترها فراهم کرده‌اند.

سوال ۶: آیا لازم است داخل کانال‌های هوای اتاق تمیز را تمیزکاری کنیم؟
بله، این یک اقدام پیشنهادی است. حتی با وجود فیلترهای با راندمان بالا، طی سال‌ها ممکن است گردوغبار یا ذرات بسیار ریز در جداره داخلی کانال ته‌نشین شوند. همچنین اگر کانال در هنگام ساخت به خوبی پاک نشده باشد، ممکن است خرده‌های مصالح یا خاک در آن باقی مانده باشد. توصیه می‌شود به صورت دوره‌ای (مثلاً سالانه یا هر دو سال) داخل کانال‌های هوای رفت اتاق تمیز با تجهیزات مخصوص (جاروبرقی‌های صنعتی مجهز به فیلتر HEPA، ربات‌های تمیزکننده کانال) نظافت شود. البته اگر در طراحی، مسیر کانال کوتاه و با حداقل زانوها باشد و جنس کانال نیز صاف و بدون منفذ باشد، نیاز به تمیزکاری کمتر خواهد بود. در هر حال، دریچه‌های بازدید نصب‌شده روی کانال باید برای این منظور استفاده شوند.

سوال ۷: فاصله پیچ‌های فلنج در کانال‌های اتاق تمیز چقدر باشد؟
طبق دستورالعمل‌ها برای کلاس‌های تمیزی ISO 1 تا 5 که هوابندی فوق‌العاده مهم است، فاصله بین پیچ‌های فلنج حداکثر ۸۰ میلی‌متر توصیه شده است. برای کلاس‌های پایین‌تر (ISO 6 تا 9) این فاصله می‌تواند تا حدود ۱۰۵ میلی‌متر افزایش یابد. دلیل این الزام، تضمین یکنواختی فشار بر نوار درزگیر فلنج و جلوگیری از شکاف میان دو فلنج است. همچنین عرض نوار درزگیر و تعداد پیچ‌ها باید طوری باشد که در سرتاسر محیط فلنج، تماس کامل وجود داشته باشد. در عمل بسیاری از مجریان برای اطمینان بیشتر حتی در کلاس ۷ نیز فاصله ۸۰ میلی‌متری را رعایت می‌کنند چون اختلاف هزینه چند پیچ اضافه در برابر ریسک نشتی هوا ناچیز است.

سوال ۸: آیا حتماً باید از استیل ضدزنگ برای کانال اتاق تمیز استفاده کرد؟
لزومی ندارد که برای همه پروژه‌های اتاق تمیز حتماً استیل به کار رود، اما در کلاس‌های تمیزی بالا یا صنایع بسیار حساسی مثل میکروالکترونیک و داروسازی، استیل بهترین گزینه است. در کلاس‌های متوسط (ISO 7–8)، کانال گالوانیزه با روکش مناسب یا PVC سخت هم می‌تواند عملکرد قابل قبول بدهد مشروط بر اینکه سایر تمهیدات (آب‌بندی، عدم وجود الیاف، تمیزکاری) رعایت شود. انتخاب متریال باید بر اساس ملاحظات بودجه، سطح بهداشت مورد نیاز و الزامات فرآیند صورت گیرد. به عنوان مثال در یک اتاق تمیز صنایع غذایی کلاس ۸ ممکن است PVC گزینه مناسبی باشد (به دلیل مقاومت در برابر شستشو با مواد ضدعفونی)، در حالی که در یک بیمارستان کلاس ۷ می‌توان از گالوانیزه با لاینر داخلی آنتی‌باکتریال استفاده کرد. به طور خلاصه، استیل یک راه‌حل مطمئن اما گران است و جایگزین‌های دیگر در صورت آماده‌سازی صحیح می‌توانند نتایج مشابهی ارائه دهند.

سوال ۹: ضخامت عایق کانال در اتاق تمیز باید چقدر باشد؟
ضخامت عایق به اختلاف دمای داخل کانال و محیط پیرامون بستگی دارد. اگر هوای سرد (مثلاً ۱۰-۱۵°C) را در تابستان از میان فضای گرم (۳۰°C و مرطوب) عبور می‌دهید، معمولاً ضخامت‌های بالاتر (۱۹ یا ۲۵ میلی‌متر) نیاز است تا جلوی تعریق گرفته شود. برای هوای نزدیک به دمای محیط یا سیستم‌هایی که اختلاف دمای زیادی ندارند، ضخامت‌های کمتر (مثلاً ۹ یا ۱۳ میلی‌متر) کافی است. در عمل برای بیشتر کلین‌روم‌ها که دمای هوا حدود ۱۸-۲۲°C است، عایق ۱۳ میلی‌متری روی کانال‌ها عملکرد خوبی دارد. اگر اتاق تمیز شما در یک فضای بدون تهویه (مثلاً سقف کاذب گرم) قرار دارد، از ضخامت ۱۹ استفاده کنید. همیشه می‌توانید از نرم‌افزارهای محاسبات عایق یا جدول‌های آماده استفاده کنید تا با دادن دما و رطوبت، حداقل ضخامت عایق بدون تعریق را بدست آورید. نکته‌ی دیگر این که عایق بیشتر به معنای بهتر بودن نیست – ضخامت‌های خیلی بالا هزینه و قطر کانال را زیاد می‌کند در حالی که اختلاف کارایی ممکن است ناچیز باشد. لذا بهینه‌ترین ضخامت را بر اساس شرایط محیطی و توصیه تولیدکننده عایق انتخاب کنید.

سوال ۱۰: آیا نیاز است داخل اتاق تمیز هم کانال‌ها را رنگ‌آمیزی کنیم؟
معمولاً خیر. اگر از کانال با جنس مناسب (استیل یا گالوانیزه پوشش‌دار) استفاده شده و عایق الاستومری هم روی آن قرار گرفته، نیازی به رنگ‌آمیزی اضافی نیست. در واقع رنگ کردن داخل اتاق تمیز ممکن است خودش آلودگی ایجاد کند (بخارات رنگ یا ذرات معلق). فقط در صورتی که کانال‌های فلزی بدون پوشش در معرض دید/هوای اتاق تمیز باشند (مثلاً در یک سقف تمیز که کانال‌ها روکارند)، می‌توان از رنگ‌های اپوکسی مخصوص اتاق تمیز روی سطح بیرونی آنها استفاده کرد تا قابلیت تمیزکاری داشته باشند و از انتشار ذرات جلوگیری شود. این رنگ‌ها ضدگردوغبار و قابل شستشو هستند. اما داخل کانال‌ها هیچ نوع رنگ یا پوشش اضافی پس از نصب اعمال نمی‌شود چون جریان هوا می‌تواند آن را بکند و وارد اتاق کند. بنابراین تمرکز را بر انتخاب متریال اولیه مناسب بگذارید تا نیازی به پوشش تکمیلی نباشد.

راهنمای کامل کانال‌کشی اتاق تمیزتر